İslâm’da Kardeşlik ve Merhamet Hukuku
İnsanlık, aynı kökten filizlenen fakat farklı yönlere savrulan bir orman gibidir. Kök birdir; dallar sayısızdır. Bu kökün taşıdığı mana yalnızca bir yaratılış hikâyesi değil, aynı zamanda bir sorumluluk çağrısıdır.
İslâm medeniyetinin kardeşlik anlayışı, işte bu çağrıyı bir hukuk, bir nizâm ve bir hayat ölçüsü hâline getirir.
İnsanları yalnızca aynı inancı paylaşan bireyler olarak değil, aynı özden yaratılmış büyük bir ailenin fertleri olarak görmek…
Kutsal kitabımız Kur’an’ın “bir erkek ve bir kadından yaratıldınız” hitabı, biyolojik bir gerçeği aşarak ahlâkî bir yükümlülüğe dönüşür. Bu yükümlülük, insanın insana yabancılaşmasını değil; yakınlaşmasını, anlamasını ve korumasını gerektirir. Çünkü aynı kökten gelenler, birbirine karşı sorumludur.
Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed Mustafa’nın (S.A.V.) vedâ hutbesinde yankılanan “Hepiniz Âdem’densiniz” hitabı, bu kardeşliğin temelini sarsılmaz bir hakîkat üzerine oturtur. Bu söz, insanlığın kendine ördüğü bütün yapay ayrımları anlamsızlaştırır: Irklar, renkler, coğrafyalar, diller… Hepsi geçicidir; hakîkat ise kalıcıdır: Aynı başlangıç, aynı son ve aynı imtihan.
İlk insan ailesinde yaşanan kırılma, kardeşlik hukukunun ihlâlinin ne denli ağır sonuçlar doğurabileceğini gözler önüne serer. Bu sadece bir geçmiş anlatısı değil, insan tabiatının değişmeyen yönlerine dair bir uyarıdır.
Kıskançlık, hırs, güç tutkusu… Bunlar kardeşliği zedeleyen en eski ve en dirençli duygulardır. İnsan, çoğu zaman bu duygular karşısında sınanır.
İslâm, işte bu noktada kardeşliği yalnızca bir duygu olarak bırakmaz; onu bir “hukuk” hâline getirir. Yani kardeşlik, keyfî bir iyilik değil; yerine getirilmesi gereken bir sorumluluktur.
- Aç olanı doyurmak bir lütuf değil, bir görevdir.
- Mazlumun yanında durmak bir tercih değil, bir vecibedir.
- Düşeni kaldırmak, dertliye omuz vermek, ihtiyaç sahibine el uzatmak, var olanla yetinmek, şartlar ağır olsa da barış içinde yaşamak…
Bunlar merhametin duygusal yansımaları değil; kardeşlik hukukunun gereğidir.
Bu hukuk, insanı yalnızca bireysel iyiliğe çağırmaz; toplumsal bir denge kurmayı hedefler. Çünkü kardeşlik, sadece kalpte hissedilen bir yakınlık değil, hayatın her alanına yansıması gereken bir adalet ve merhamet düzenidir.
İslâm medeniyetinin inşa ettiği vakıf kültürü, paylaşma ahlâkı ve dayanışma geleneği, bu hukukun tarih boyunca somutlaşmış hâlidir.
Ancak modern dünyada kardeşlik ve merhamet, çoğu zaman söylem düzeyinde kalan kavramlara dönüşmüştür.
Küreselleşmenin sağladığı fizikî yakınlık, kalpler arasındaki mesafeyi her zaman azaltmaz. Aksine, insanı daha görünür kılarken daha yalnız bırakır.
Kalabalıklar içinde büyüyen yalnızlık, aslında kardeşlik hukukunun ihmal edilmesinin bir sonucudur.
Bugün insanlığın en büyük ihtiyacı, yeniden bu hukuku hatırlamaktır. Aynı kökten geldiğini bilen insan, o kökün gerektirdiği sorumluluğu da üstlenmek zorundadır.
Bu, yalnızca dinî bir bilinç değil; aynı zamanda evrensel bir vicdan meselesidir. Çünkü merhamet sınır tanımaz; kardeşlik ise daraltılamaz.
Sonuç olarak dertlendiğimiz konu şudur: Kardeş olduğumuzu bilmek yetmez; o kardeşliğin hukukunu yaşamak gerekir.
Başlangıçlar ve sonlar aynı olsa da insanlık hâlâ bu imtihanın içindedir. Çoğumuz aynı kökten geldiğimizi biliyoruz; öyleyse o kökün hakkını vermek zorundayız.
